Các triết gia vĩ đại (Karl Jaspers) - Nguyễn Như Huy dịch Việt

1. Trái với cách hiểu hiện đại về chữ mythos---huyền thoại, tức điều gì đó không có thật, chữ muthos (μῦθος) của Hy lạp có nguồn gốc từ động từ μυθεῖσθαι (mytheisthai), nghĩa là “kể ra”, “tuyên xướng". Muthos ở đây, như vậy, có nghĩa rằng một điều gì đó đúng thật, và có tính quan trọng, tới mức phải được đề hoá, và sau khi được đề hoá thì trở nên một thực tại mà con người phải lấy làm mẫu. Ở đây, muthos và logos không khác gì nhau. Chỉ từ Plato muthos mới dần mang nghĩa thần thoại, hiểu như điều gỉ đối lập với λόγος (logos|lý tính)

2. Ở góc độ này, cả muthos và logos đều mang chở ý nghĩa mà Heidegger quy cho động tử sagen tiếng Đức, vào lúc ngải truy nguyên nghĩa gốc của động từ sagen (bảo cho biết) chính là zeigen (chỉ ra/làm lộ ra, tương tự động từ to show tiếng Anh)

Ở đây, sagen/bảo cho biết/làm lộ ra không còn là lời nói thông thường kiểu chuyện phiếm, mà đã sở hữu cái bản chất của ngôn ngữ: sự cung cấp nhận thức. Hơn thế, đó còn là bản chất của tồn tại: sự vỡ lẽ, tức sự ở trong sự thật, ở trong chân thể, để rồi sau đó không còn có thể sống hay nói năng như trước

Lấy ví dụ một ngưởi tù khi được cai ngục đọc lệnh tha, hay một người mà ta yêu thương bảo "I love you too"-, thì cái lệnh tha đó, hay cái lời nói đó đã không còn là chữ nghĩa ba lăng nhăng, mà tất nhiên đã trở thành thực tại tối hậu, được chỉ ra, được bảo cho, để từ sau khi nghe hai lời nói đó, thì người tù đã ở trong tự do, còn hai kẻ yêu nhau kia bất chợt ở trong vòng tù ngục của ái tình.

3. Tuy nhiên, giữa vô số âm thanh ngôn ngữ ngày đêm vang lên ầm ĩ hỗn loạn khắp địa cầu này (trong đó có cả facebook), đâu là cái ngôn ngữ của muthos/sagen/zeigen/bảo cho biết/chỉ ra? Tức cái ngôn ngữ cung cấp chân lý để mởi gọi chúng ta bước vào? Và tạo cơ hội cho chúng ta biến cải (hiểu theo nghĩa gốc của chữ culture theo cách Cicero giải thích trong Tusculanae Disputationes; ở đó "cultura animi” nghĩa là “nuôi dưỡng tâm hồn” qua học hỏi và suy tư)

Sách "Các triết gia vĩ đại" (tập 1) của Karl Jaspers, do Như Huy (tôi) dịch chắc chắn là một muthos/sagen/zeigen/bảo cho biết/chỉ ra như thế

Trước hết ta hãy xem cách Karl Jaspers "bảo cho ta biết" vì sao lại thế

" Có vẻ như là, khi viết về các triết gia, các tác giả thường mong muốn nghiên cứu họ một cách phê phán từ một điểm nhìn cao hơn. Tôi thì lại có thái độ ngược lại. Chúng ta không thể nghiên cứu các triết gia vĩ đại từ trên xuống, mà phải tự thấy việc có thể theo dấu họ là một đặc ân. Chúng ta không phân loại họ theo thứ bậc với mục đích đặt họ vào các chỗ ngồi cao thấp khác nhau, mà phải nỗ lực vất vả hiểu họ với mục đích mong họ dạy dỗ và đưa chúng ta gặp bản thân mình. Họ chỉ nói với chúng ta chừng nào các câu hỏi của chúng ta xứng

đáng được trả lời, và cách họ đối thoại với chúng ta thì phụ thuộc vào chính cách chúng ta tham vấn họ"

...

Chúng ta hy vọng sẽ đi vào được thế giới của các triết gia vĩ đại, sẽ cảm thấy quen thuộc với nơi ấy, bởi chỉ khi thấy được là mình đang sống cùng với họ, -tức cái mục đích hoàn hảo nhất mà ta hướng đến-, thì khi đó bản thân ta mới có thể đạt tới cái Tồn tại nằm sẵn trong năng lực của ta. Quyền đivào thế giới ấy mở ra cho mọi người. Việc các chủ nhân của thế giới ấy vui vẻ trả lời ta, chứng minh rằng ta đã biết cách truy vấn. Họ cho ta biết họ là gì. Họ khuyến khích chúng ta và khiến ta trở nên khiêm cung. Một triết gia vĩ đại không bao giờ muốn có đồ đệ , mà chỉ muốn mọi người hãy là chính mình. Với toàn bộ lòng tôn kính, chúng ta có thể đến gần với họ một khi chính chúng ta cũng đang hành triết"

Tôi tin vào lời Karl Jaspers. Vì sao? Đơn giản. Cũng chính từ lời bảo ban khiêm tốn của ngài

"Với hơn bốn mươi năm kinh nghiệm giảng dạy triết học, tôi sẽ nỗ lực làm cho con đường đi tới chân lý của các triết gia vĩ đại trở nên dễ hiểu hết mức có thể đối với người đọc triết

Với triết học, người thầy triết có một nhiệm vụ khiêm hạ nhất, song lại rất cần thiết. Ông phải khiến cho các triết gia vĩ đại trở nên dễ tiếp cận, đồng thời lại không được giấu đi chiều sâu của họ bằng sự đơn giản hoá kiểu lừa phỉnh. Tôi muốn người đọc của mình phải đối mặt với chính triết học..."

Vậy đó,

4. Vậy là cơ hội cực kỳ lớn với các độc giả Việt Nam ta, trong tiếng Viêt-, để có thể tiếp cận một cách vừa "dễ tiếp cận", song quan trọng nhất là không mất "đi chiều sâu" của các triết gia vĩ đại bằng sự đơn giản hoá kiểu lừa phỉnh",- đã xuất hiện

7 triết gia vĩ đại mà theo Karl Jaspers, là khởi nguyên cho nền tư tưởng của toàn bộ nhân loại-, trong tập 1 của bộ sách kinh điển của triết học nhân loại do Karl Jaspers viết, và Hannah Arendt biên tâp bao gồm

SOCRATES, ĐỨC PHẬT, KHỔNG TỬ, JESUS, PLATO, thánh AUGUSTINE, và KANT

Đây không phải là kiểu sách dẫn nhập triết học thường thức, do các tác giả được thuê tóm tắt cho các độc giả hiện đại thiếu thởi gian và tò mò, -mà đây là một công trình của một trong những triết gia hiện sinh quan trọng nhất của thế kỳ 20 là Karl Jaspers, đồng thời là một thầy dậy triết hơn 40 năm. Vỉ lý do đó, nó sở hữu chất lượng chính xác, lối viết sâu sắc và đầy ắp phát hiện của một triết gia khi hành triết; đồng thời nó cũng đủ minh triết để tìm ra các lối vào sáng rõ và các cắt nghĩa đủ minh bạch kiểu sư phạm, giúp công chúng không bị lạc lối trong các hệ thống tư tưởng cực kỳ phức tạp của 7 bộ óc vĩ đại nhất nhân loại, 7 triết phụ của nhân loại tử Âu sang Á.

Điểm thú vị nữa còn là, với người đọc châu Á, có am hiểu về tư tưởng Phật giáo/Khổng giáo, việc đọc một triết gia lớn của Tây Phương viết về Đức Phật vả Đức Khổng cũng là một cơ hội so sánh thú vị, để nhìn được vào trong cách tiếp cận phân tích chủ biệt kiểu phương Tây với nền tư tưởng uyên áo chủ toàn kiểu phương Đông. Theo tôi đây là một món quà

5. Trở lại câu chuyện muthos/sagen/bảo cho biết/chỉ ra ban đầu

Chắc chắn chúng ta, bất kể tuổi tác nào, đều có giữ trong lòng những kỷ niệm hạnh phúc của việc từng ngồi nghe ai đó kể chuyện thật hay, hoặc thậm chí, từng nghe một thầy cô giáo nào giảng bài thật hay đến mức ta không muốn hết tiết học

Cái cảm xúc hạnh phúc đó luôn chính là cảm xúc do sagen/muthos mang lại, và nó đối lập hoàn toàn với những cảm giác chán ngán khi nghe ai đó kể chuyện hay giảng bài nhạt nhẽo

Karl Jaspers, trong cuốn sách Các triết gia vĩ đại (tập 1), Như Huy dịch, nhà xuất bản Thế giới mới xuất bản tháng 2 năm 2026, mã số sách tiêu chuẩn quốc tế: ISBN-978-632-02-0715-2, -chính là một người hiền minh/một thầy giáo, kể chuyện /giảng bài hay tới mức khiến ta hạnh phúc như thế

(Trích, bài viết dịch giả giới thiệu về sách)

Xem thêm:

https://phatviet.info/karl-jaspers-viet-ve-duc-phat-trich/