Sin Ân: Giữa Hai Bờ Kinh Điển

GIỮA HAI BỜ KINH ĐIỂN 

Ngày nay, Phật giáo dường như được nhìn như một dòng sông bị tách làm hai bờ: một bên là kinh điển Nikaya, nghiêm cẩn, tiết chế, hướng về phân tích tâm lý và con đường giải thoát cá nhân; bên kia là kinh điển Đại thừa, rực rỡ, huyền nhiệm, tràn ngập những thế giới chồng lên thế giới, ánh sáng nối tiếp ánh sáng, châu báu vô tận và những nguyện lực tưởng như không tưởng.

Sự phân cực ấy, xét cho cùng, không phải là phân cực của kinh điển, mà là phân cực của tâm thức người đọc.

Không khó để gặp những nhận định cho rằng kinh Đại thừa là “ngụy tạo”, là “nhét chữ vào miệng Phật”. Nhận định này không hoàn toàn vô cớ. Với một tâm trí quen vận hành bằng lý trí phân tích, bằng tinh thần duy nghiệm, lịch sử, thế giới Đại thừa quả thật gây choáng ngợp: những cõi Phật trùng trùng, những Bồ-tát có thần thông không thể nghĩ bàn, thời gian thì kéo dài đến vô lượng kiếp... tất cả dường như vượt quá sức tin của một ý thức đã quen đo đạc thực tại bằng thước đo hữu hạn.

Chính vì thế, khi kinh điển Đại thừa truyền sang Trung Hoa, một nền văn hóa thực dụng, trọng thế tục, trọng đạo xử thế, nó không được tiếp nhận nguyên dạng như một vũ trụ siêu hình. Tâm hồn Trung Hoa, như Suzuki từng nói trong Thiền luận, đã kéo những lâu đài tráng lệ của Phật giáo từ cõi trời xuống mặt đất, làm cho chúng lẫn vào bụi cát nhân gian. Thiền tông ra đời không phải để phủ nhận Đại thừa, mà để giải thiêng hình thức, trả lại tinh thần sống động của Phật pháp ngay trong đời sống thường nhật.

Nhưng vấn đề không nằm ở chỗ kinh Đại thừa có “thật” hay “giả” theo nghĩa lịch sử. Thầy Tuệ Sỹ đã chỉ ra rất rõ: nếu tâm trí chúng ta không mở rộng kịp với thế giới vô tận được mô tả ấy, thì dù nó có là sự thật, cũng chỉ là “sự thật của bóng vẽ”.

Kinh điển Đại thừa không đòi hỏi trước hết một niềm tin mù quáng, mà đòi hỏi một tầm vóc nội tâm. Không chỉ là trí tuệ để hiểu cấu trúc của Tánh Không, của Duyên khởi, mà còn là một tâm nguyện Đại bi đủ lớn để mở rộng được cái vô hạn mà kinh văn nói đến.

Ở đây, câu hỏi đó là thế giới huyền nhiệm, là ẩn dụ, hay chỉ là trò tưởng tượng của các luận sư đời sau trở nên thứ yếu. Câu hỏi căn bản hơn là: tâm chúng ta có đủ rộng mở để bước vào thế giới ấy hay không?

Nếu chỉ đọc kinh điển Đại thừa bằng lý trí, ta sẽ thấy toàn những điều không thể tin. Nhưng nếu đọc bằng lòng từ bi đang được tôi luyện, ta sẽ dần nhận ra: những thế giới vô lượng kia không nằm ở đâu khác ngoài khả năng mở rộng vô hạn của tâm thức khi nó không còn khép lại trong cái “tôi” nhỏ bé. Ánh sáng, châu báu, thần thông... tất cả đều là ngôn ngữ của một tâm thức đã vượt khỏi cô lập, một tâm thức không còn chịu sống đời riêng lẻ.

Bởi vậy, hương vị của Chánh pháp, như thầy Tuệ Sỹ nói, vẫn là hương vị cô liêu của sự sống. Cô liêu không phải vì thiếu vắng hơi thở nhân sinh, mà chính từ nơi cô liêu ấy, Đại bi tâm mới có thể sinh khởi (không phải như một cảm xúc đạo đức, mà như một tất yếu hiện sinh)

Kinh Phổ Hiền Hạnh Nguyện nói: “Hư không hữu tận, ngã nguyện vô cùng.” Không phải là lời thề cao siêu để trang trí văn bản, mà là thước đo thầm lặng dành cho người bước vào văn học Đại thừa. Nếu không có chút rung động nào trước tâm nguyện ấy, thì dù thuộc làu kinh điển, ta vẫn đứng ngoài cánh cửa. Và có lẽ, điều nguy hiểm nhất hôm nay không phải là hoài nghi Đại thừa, mà là đọc Đại thừa mà không biết mình đang thiếu gì. Thiếu không phải tri thức, mà là độ mở của lòng mình. Khi tâm chưa đủ rộng, mọi thế giới vô tận đều trở thành hoang tưởng. Khi tâm vô biên, thì ngay một hòn đá ven đường cũng có thể gật đầu thuyết pháp.

Văn học Đại thừa, rốt cuộc, không nhằm dựng nên một vũ trụ khác để ta trốn khỏi thế giới này. Nó chỉ kiên nhẫn nhắc nhở: nếu tâm ta chưa đủ lớn để chứa nổi khổ đau của kẻ khác, thì dù đứng giữa vô lượng cõi Phật, ta vẫn chỉ đang sống trong một thế giới nhỏ nhoi.