Hơi Thở Trong Bàn Tay – Thái Hạo

Mô tả

GS. Andrea Hoa Pham: Về một trang trong “Hơi thở trong bàn tay” của Thái Hạo

Một điều chắc chắn là những gì viết trong trang sách sẽ làm mê say độc giả thuộc đủ mọi xuất thân, lứa tuổi. Chỉ trong một trang mà đã đầy ắp những liên tưởng…

Khi đưa bức hình chụp một trang trong cuốn “Hơi thở trong bàn tay” một độc giả gởi đến kèm theo lời bình: “muốn giỏi văn mua sách ông này được á”, Thái Hạo khiêm tốn viết “Tôi không chắc lắm về chuyện sẽ giỏi văn khi đọc cuốn sách của tôi…vì cuốn sách này ra đời với mục đích rất cụ thể và “thực dụng”: thực hành tiếng Việt và yêu văn chương…”

Từ cảm nhận trên của vị độc giả, hãy thử đọc trang ấy (tr. 21) để xem hai mục đích của cuốn sách mà tác giả nhắm đến đã được thực hiện đến đâu và như thế nào.

I. Một điều chắc chắn là những gì viết trong trang sách sẽ làm mê say độc giả thuộc đủ mọi xuất thân, lứa tuổi.

Chỉ trong một trang mà đã đầy ắp những liên tưởng bất ngờ, gây ra một sự thích thú không mong đợi cho người đọc, như bỗng dưng được ăn một món ngon, được nghe một bản nhạc hay. Các liên tưởng này bật ra không theo lô gích thông thường. Vài ví dụ:

1. “Đàn bò đã ăn no, lên giữa đê nằm nhai bóng”: Người ta đang chờ đợi bò ‘nhai cỏ’, nên chựng lại với ‘nhai bóng’. ‘Nhai bóng’ tuy bất ngờ song vẫn có lý. Bóng không tách được bò, mà nhai cần những động tác như mở miệng, ngậm miệng, nghiến răng, cộng thêm cử chỉ ngúc ngắc đầu, ve vẩy tai của đàn bò làm hình ảnh trong trí sống động hẳn. Vẫn còn nhiều chỗ cho người đọc tưởng tượng ra cảnh bò nhai cỏ ấy. Nhưng nếu các em học sinh bắt chước miêu tả bò nằm nhai cỏ mà cũng dùng ‘nhai bóng’ thì có lẽ không những không thành ‘giỏi văn’ mà khéo lại thành ‘đạo văn’.
2. “Tháng Ba, hoa xoan vỡ trắng”: ở đây người ta đang chờ đợi ‘rụng trắng’. Kết hợp ‘vỡ trắng’ bất ngờ và vô cùng thi vị. Nó gộp lại gọn gàng ý ‘hoa nở bung rồi rụng, nhiều đến trắng xoá mặt đất’. Người đọc dễ liên tưởng lan man đến các cảnh hoa nở, vẫn còn chất chứa trong ký ức như những kỷ niệm đẹp.
3. “…mưa bụi đã về cuối trời quên”: đây là một câu gộp nhiều ý. “Mưa bụi đã về” có thể là mùa mưa bụi trong năm đã đến, nhưng đây là về một nơi chốn nào đó. Đó là chốn nào? Cuối trời. Trời gì? Trời quên. ‘Trời quên’ là trời thế nào khó ai giải thích một cách xác quyết được. Người đọc cũng chẳng cần phải hiểu ‘cuối trời quên’ là ở đâu. Chỉ cảm thấy rằng khi đọc xong, tâm tư cứ dài ra không dứt sau cái chấm câu.
4. “Những cánh hoa thay mình làm mưa, níu một âm giai vào lòng cổ độ”: người đọc không muốn những chất vấn kia ‘phá rối’ giây phút thưởng ngoạn một áng văn đẹp và buồn như mộng. Chỉ thả lòng, như đang nghe một khúc nhạc không lời dịu dàng, du dương.
5. “khóm xanh” cũng là một hoán dụ lạ ít thấy, có lẽ chưa ai dùng.

Với vài ví dụ trên có lẽ ai cũng đồng ý rằng những trang như trang sách này, ngồn ngộn các ngôn từ lạ, khiến người đọc thấy “yêu văn chương” hơn. Trang sách cung cấp những hình ảnh vừa thân thiết vừa xa xăm, cả dịu dàng say đắm.

II. Về mục đích “thực dụng” thứ hai, thực hành tiếng Việt, của tác giả thì như thế nào?

Đúng là trang sách minh hoạ một cách diễn đạt ý tứ mạch lạc, trong sáng, gẫy gọn. Những bài trong “Hơi thở trong bàn tay” không được viết bằng một thứ văn xuôi bình thường (mang tính thông báo), mà là văn xuôi của thơ ca (hình như trước đây những bài viết theo phong cách này được gọi là “văn xuôi trữ tình”). Ngoài những câu văn đầy hình tượng và cách kết hợp từ ngữ bất ngờ và đẫm chất thi ca, các câu “văn xuôi” là những câu văn mẫu mực. Chúng diễn đạt sự việc một cách sáng sủa, không nhập nhằng. Các câu ý chồng ý của Thái Hạo vẫn rất mạch lạc: tác giả chú ý một cách thận trọng vai trò của từng chữ trong câu, điều khiển một cách ngoạn mục chuỗi các từ ngữ, như kỵ sĩ dùng cây roi của mình một cách điêu luyện.

Học sinh còn có thể học viết những câu miêu tả ngắn và trong sáng, “văn vẻ” qua việc dùng nhiều từ nhân cách hoá, điệp từ, điệp ngữ. Ví dụ như:

• “Nhà lẫn với ruộng, những thửa đồng GHÉ liền với bờ sân phơi”;
• “Ruộng đã làm xong, IM LÌM ĐỢI lúa LÊN”;
• “Ở đây không có bụi, không có tiếng xe, không có quán nhậu”;
• “Mặt trời xuống lưng trời, LỪNG LỮNG trôi đi…”.

III. Quả thật, đọc “Hơi thở trong bàn tay”, người ta cảm thấy yêu văn chương hơn. Cùng với yêu văn chương thì thấy yêu quê hương, làng xóm hơn.

Và “cảm xúc” cũng cần tập dượt. Việc thường xuyên đọc những gì động đến trái tim cũng có thể khiến một người bản chất hơi lãnh đạm quan tâm hơn đến cảm xúc. Rồi từ đó, chúng ta biết thương mình, thương người hơn…

Học sinh đọc “Hơi thở trong bàn tay” sẽ được làm quen với những áng văn trong sáng, hàm súc, đầy ngôn từ đẹp đẽ. Cứ theo đó mà tập viết các câu cho rành mạch, đúng ngữ pháp thì chắc chắn là không nhiều thì ít sẽ “giỏi văn” hơn trước. Quan trọng hơn nữa, trong những bài văn tình cảm, nếu học được cách dùng từ theo một số biện pháp tu từ như được dùng trong sách, học sinh sẽ tìm ra cách nói riêng của mình, tạo được phong cách mà không phải lặp lại ai cả.

GS. Andrea Hoa Pham