Sách mới - Đông Kinh Nghĩa Thục và Mô hình Giáo dục Khai phóng Việt Nam - Nhân kỷ niệm 100 năm ngày mất Phan Châu Trinh

[THÔNG BÁO XUẤT BẢN] ĐÔNG KINH NGHĨA THỤC VÀ MÔ HÌNH GIÁO DỤC KHAI PHÓNG VIỆT NAM

Nhân kỷ niệm 100 năm ngày mất Phan Châu Trinh (24/3/1926 - 24/3/2026)

Tác giả: Nguyễn Nam chủ biên

---

“Đông Kinh Nghĩa Thục và Mô hình Giáo dục Khai phóng Việt Nam” không chỉ là một cuốn sách lịch sử – mà là lời gợi mở trực diện cho những câu hỏi nóng bỏng của giáo dục hôm nay.

Ra đời năm 1907, Đông Kinh Nghĩa Thục từng là một “cuộc cách mạng giáo dục” ngắn ngủi nhưng sâu sắc: từ bỏ lối học từ chương, đề cao quốc ngữ, khoa học, thực nghiệp và tinh thần công dân. Lần đầu tiên, giáo dục được đặt vào đúng vị trí của nó – không phải để thi cử, mà để hình thành con người tự do, biết suy nghĩ và có trách nhiệm với xã hội.

Cuốn sách mang đến một góc nhìn học thuật đa chiều, tái hiện phong trào trong toàn bộ bối cảnh lịch sử, tư tưởng và mạng lưới ảnh hưởng Đông Á. Từ Trung Hoa, Nhật Bản đến Việt Nam, từ Nho học truyền thống đến tư tưởng khai minh phương Tây – tất cả được kết nối để lý giải vì sao Đông Kinh Nghĩa Thục trở thành một “điểm bùng phát” của tinh thần khai phóng.

Điểm đặc biệt của cuốn sách nằm ở cách tiếp cận hiện đại: không chỉ nhìn lại quá khứ, mà đối thoại trực tiếp với hiện tại. Các nghiên cứu trong sách cho thấy Đông Kinh Nghĩa Thục đã sớm đặt nền móng cho một mô hình giáo dục khai phóng: học để hiểu, để phản biện, để đối thoại; nhà trường gắn với xã hội; người học là trung tâm của tri thức. Khẩu hiệu “bàn bạc tha hồ, đối đáp tự do” không chỉ là tinh thần, mà là một phương pháp giáo dục cụ thể – và vẫn còn nguyên giá trị hôm nay.

Ấn phẩm này bao gồm 18 bài viết, được phát triển từ hội thảo khoa học quy mô với sự tham gia của nhiều học giả trong và ngoài nước, nhằm hướng đến kỷ niệm 120 năm Đông Kinh Nghĩa Thục (1907-2027), được biên soạn với bốn mảng chủ đề nổi bật của hội thảo: lịch sử - giáo dục - tư tưởng - di sản.

Đặc biệt, bên cạnh những khảo luận đặc sắc của các học giả trong và ngoài nước, một điểm nhấn khác của tập sách này là việc giới thiệu lại “Văn minh tân học sách” - tác phẩm trọng yếu, được xem như cương lĩnh giáo dục - hành động của Đông Kinh Nghĩa Thục, phần chú giải công phu với hơn 100 ghi chú mới độc giả tiếp cận sâu hơn với “cương lĩnh giáo dục” quan trọng bậc nhất của phong trào. 

Không dừng ở việc tôn vinh quá khứ, cuốn sách đặt ra một vấn đề thẳng thắn: chúng ta có thể học gì từ Đông Kinh Nghĩa Thục để cải cách giáo dục hôm nay? Trong bối cảnh toàn cầu hóa và chuyển đổi số, tinh thần khai phóng – tư duy độc lập, năng lực đối thoại, ý thức công dân – không còn là lựa chọn, mà là điều kiện sống còn.

Đây là cuốn sách dành cho bất kỳ ai quan tâm đến lịch sử, giáo dục và tương lai của xã hội Việt Nam.

Sách thuộc tủ sách Lịch sử Việt Nam của Omega Plus, hợp tác cùng Trung tâm Nghiên cứu Việt Nam – ĐH Fulbright Việt Nam.
----------------
MỤC LỤC CUỐN SÁCH:

CHỦ ĐỀ 1: TIẾP XÚC VĂN HÓA GIỮA VIỆT NAM VÀ KHU VỰC ĐÔNG Á CUỐI THẾ KỶ XIX ĐẦU THẾ KỶ XX

Chương 1: Văn minh tân học sách và mạng lưới tư tưởng Đông Á Liên văn bản phiên dịch và tiến trình hiện đại hóa Việt Nam đầu thế kỷ XX - Nguyễn Nam

Chương 2: Phong trào Duy Tân Đông Kinh Nghĩa Thục ở Quảng Nam trong mối quan hệ giữa Việt Nam và châu Á cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX - Trần Hùng Minh Phương

Chương 3: Keiō Gijuku - Shimao Minoru 嶋尾稔

Chương 4: Từ mô hình Khánh Ứng Nghĩa Thục Keiō Gijuku đến Đông Kinh Nghĩa Thục phong trào Nghĩa thục ở Việt Nam - Đào Thu Vân

Chương 5: Khổng giáo vệ sinh Đọc Luận ngữ qua lăng kính vệ sinh - Hoàng Đoan Trang

Chương 6: So sánh Thương học phương châm của Lương Văn Can với Luận ngữ và bàn toán của Shibusawa Eiichi Chủ nghĩa quốc gia trong quản trị ở Đông Á đầu thế kỷ XX - Imai Akio 今井昭夫

CHỦ ĐỀ 2: ĐÔNG KINH NGHĨA THỤC VÀ TRÍ THỨC TÂN CỰU HỌC VIỆT NAM ĐẶC BIỆT LÀ PHAN BỘI CHÂU VÀ PHAN CHÂU TRINH

Chương 7: Phan Bội Châu 1867 1940 Từ bài văn Phổ cáo Lục tỉnh 1908 tới Sách thuốc chữa bịnh dân nghèo 1928 Thức tỉnh quyền dân - Cao Việt Anh

Chương 8: Nhận diện Phan Bội Châu từ tinh thần khai phóng của Đông Kinh Nghĩa Thục trong Sinh quyển giáo dục Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX - Nguyễn Hữu Sơn

Chương 9: Immanuel Kant và Phan Châu Trinh - Nguyễn Quang Hưng

CHỦ ĐỀ 3 TINH THẦN KHAI PHÓNG CỦA ĐÔNG KINH NGHĨA THỤC

Chương 10: Chuyển biến tư tưởng và hoạt động dân chủ trong lĩnh vực giáo dục của nho sĩ Việt Nam đầu thế kỷ XX - Trần Thị Hạnh

Chương 11: Tư duy phản biện và tinh thần giáo dục khai phóng của Đông Kinh Nghĩa Thục 1907 - Nguyễn Văn Hiệu

Chương 12: Truyền thống giáo dục khai phóng sự ra đời trường Đông Kinh Nghĩa Thục 1907 và sự định hình triết lý giáo dục ở miền Nam Việt Nam dưới chế độ Việt Nam Cộng hòa 1955 1975 - Phạm Ngọc Bảo Liêm

CHỦ ĐỀ 4: NHỮNG BÀI HỌC CỦA ĐÔNG KINH NGHĨA THỤC VỚI GIÁO DỤC ĐẠI HỌC VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI

Chương 13: Đông Kinh Nghĩa Thục qua lăng kính của cải cách giáo dục hệ thống - Minh Q Huynh

Chương 14: Một nghiên cứu về truyền thống giáo dục khai phóng trong giáo dục Việt Nam - Binh Tran Nam

CHỦ ĐỀ 5:  ĐÔNG KINH NGHĨA THỤC TRONG BỐI CẢNH VIỆT NAM KHU VỰC VÀ THẾ GIỚI

Chương 15: Tìm hiểu kinh nghiệm giáo dục ái quốc và lập thân qua Quốc văn tập độc của Đông Kinh Nghĩa Thục - Trần Hữu Phúc Tiến

Chương 16: Nho giáo kiểu Darwin Giáo dục và chủ nghĩa phát triển chống thực dân tại trường Đông Kinh Nghĩa Thục - Kevin D Pham

Chương 17: Từ tinh thần khai phóng của Đông Kinh Nghĩa Thục đến mô hình giáo dục khai phóng của IPL Scholarship - Giản Tư Trung và Nguyễn Hồng Kim Ngọc

Chương 18: Sự trở lại của tinh thần giáo dục khai phóng trong nền giáo dục Việt Nam - Nguyễn Hà An và Hà Bích Liên

PHỤ LỤC

Ghi chú về bản dịch tiếng Việt Văn minh tân học sách

Văn minh tân học sách

THÔNG TIN TÁC GIẢ

Nguyễn Nam, Trần Hùng Minh Phương, Shimao Minoru 嶋尾稔, Đào Thu Vân, Hoàng Đoan Trang, Imai Akio 今井昭夫, Cao Việt Anh, Nguyễn Hữu Sơn, Nguyễn Quang Hưng, Trần Thị Hạnh, Nguyễn Văn Hiệu, Phạm Ngọc Bảo Liêm, Minh Q. Huynh, Binh Tran-Nam, Trần Hữu Phúc Tiến, Kevin D. Pham, Giản Tư Trung, Nguyễn Hà An, Hà Bích Liên.

TRÍCH ĐOẠN/ CÂU QUOTE HAY/ ĐÁNH GIÁ

“Khi nghiên cứu lịch sử giáo dục, đừng ngại đặt câu hỏi để soi chiếu cho đương đại; khi thiết kế cải cách hôm nay, hãy biết học từ các lần khai phóng trước; và khi bước vào thế giới toàn cầu, đừng quên lan tỏa hơi ấm của kinh nghiệm Việt Nam vào những chuẩn mực chung.” 

(trích Lời tựa: Những dòng chảy khai phóng của Đông Kinh Nghĩa Thục: Lịch sử, giáo dục, tư tưởng và di sản) 

“Chủ trương của Phan Châu Trinh dựa vào người Pháp đánh đổ giai cấp phong kiến, phát triển kinh tế tư bản chủ nghĩa ở Việt Nam, rồi mới tính đến giành độc lập cho dân tộc. Cả Phan Châu Trinh cùng với Trần Quý Cáp và Huỳnh Thúc Kháng cũng ý thức sâu sắc rằng sẽ khó lòng tiếp cận được với cái hay, cái đẹp, cái cốt lõi của tân văn, tân thư nếu không tìm cách nâng cao mặt bằng dân trí của đông đảo sĩ phu và quần chúng nhân dân lao động, trong đó cấp bách nhất mà cũng cơ bản nhất là mở trường dạy và học theo lối mới.”

(trích Chương 2 Phong trào Duy Tân - Đông Kinh Nghĩa Thục ở Quảng Nam trong mối quan hệ giữa Việt Nam và châu Á cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX)

“Chủ trương học tập gắn liền với thực tiễn (tư tưởng thực học) và học để đạt đến văn minh cho thấy quan điểm này của các chí sĩ Việt Nam đầu thế kỷ XX đã gần tiệm cận với quan điểm giáo dục của Fukuzawa Yukichi đề ra khi lập Khánh Ứng Nghĩa Thục. Một điểm nhấn nữa mà các nhà sáng lập Đông Kinh Nghĩa Thục chú ý đến là khá nhiều sách báo được dịch thuật và sáng tác trong thời kỳ này. Đây là một trong những hoạt động quan trọng nhằm phổ biến kiến thức, nâng cao dân trí cho mọi người.”

(trích Chương 4: Từ mô hình Khánh Ứng Nghĩa Thục (Keiō Gijuku) đến Đông Kinh Nghĩa Thục, phong trào Nghĩa thục ở Việt Nam)

---

GIỚI THIỆU SÁCH “ĐÔNG KINH NGHĨA THỤC VÀ MÔ HÌNH GIÁO DỤC KHAI PHÓNG

Nhắc đến Phan Châu Trinh không thể không ghi nhận những đóng góp của cụ đối với trường Đông Kinh Nghĩa Thục. Quyển sách “Đông Kinh Nghĩa Thục và mô hình giáo dục khai phóng Việt Nam” do Tiến sĩ Nguyễn Nam chủ biên và Omega Plus+ ấn hành vừa nhằm tưởng niệm 100 năm ngày mất cụ Phan Tây Hồ, vừa hướng đến kỷ niệm 120 năm (1907-2027) thành lập trường Đông Kinh Nghĩa Thục.

Quyển sách là tập hợp các tham luận đã trình bày trong hội thảo “Đông Kinh Nghĩa Thục & Mô hình Giáo dục khai phóng Việt Nam” do Trung tâm Nghiên cứu Việt Nam (Đại học Fulbright Việt Nam) tổ chức vào năm 2022. Các bài tham luận của các học giả trong nước và quốc tế sau đó được tuyển chọn và biên tập để đưa vào tập sách, với cấu trúc liên kết bốn mảng chủ đề chính: lịch sử, giáo dục, tư tưởng, và di sản. Các chương sách mở ra cuộc thảo luận đa chiều xoay quanh câu hỏi Đông Kinh Nghĩa Thục nên được đặt ở đâu trong trục lịch sử tư tưởng và lịch sử giáo dục của Việt Nam - và rộng hơn là trong mạng lưới cải cách Đông Á cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX. Từ nền tảng triết lý ban đầu của trường Đông Kinh Nghĩa Thục, các bài viết trong khía cạnh di sản tiếp nối, liên hệ, và gợi dẫn những giá trị của Đông Kinh Nghĩa Thục trong tương quan với quan điểm giáo dục hôm nay.

Xin trích lại chia sẻ của TS. Nguyễn Nam trong Lời tựa với tiêu đề “Những dòng chảy khai phóng của Đông Kinh Nghĩa Thục: Lịch sử, giáo dục, tư tưởng, và di sản”:

“Qua tập sách này, Trung tâm Nghiên cứu Việt Nam (VSC) mong muốn khôi phục một “tập quán tinh thần”: khi nghiên cứu lịch sử giáo dục, đừng ngại đặt câu hỏi để soi chiếu cho đương đại; khi thiết kế cải cách hôm nay, hãy biết học từ các lần khai phóng trước; và khi bước vào thế giới toàn cầu, đừng quên lan tỏa hơi ấm của kinh nghiệm Việt Nam vào những chuẩn mực chung. Về phương diện này, Đại học Fulbright Việt Nam nhận thức rõ phần việc của mình: gắn kết di sản học thuật Việt Nam với các chuẩn mực quốc tế; kết nối giảng đường với cộng đồng; kết nối nghiên cứu với sáng tạo; và kết nối các thế hệ người học trong một cuộc đối thoại lâu dài về tự do, trách nhiệm và công ích. Và nếu phải chọn một câu để ghi ở cửa ngõ tuyển tập, hẳn chúng tôi vẫn chọn khẩu hiệu năm xưa, như một lối mời: “Bàn bạc tha hồ, đối đáp tự do”. Không chỉ là một mỹ từ của trường Nghĩa Thục, đó là một phương thức sống của tri thức - một cam kết của cộng đồng học thuật, và cũng là lời hẹn tái ngộ của chúng ta ở chặng đường kỷ niệm 120 năm (1907-2027) sắp tới.”

Mong rằng tập sách sẽ được quý độc giả chia sẻ, đón đọc, và có thể mở ra không gian cho nhiều phản hồi, thảo luận trong tương lai.

Nguồn: Trung Tâm Nghiên Cứu Việt Nam 

#Phanchâutrinh #Sáchmới #Fulbright #Khaiphóng