Ngày 23/8/2026, tại Dự án Kinh điển phương Đông, Viện Trần Nhân Tông, Đại học Quốc gia Hà Nội (ĐHQGHN) đã tổ chức Hội thảo khoa học “Điển tịch Phật giáo Việt Nam: Những vấn đề văn bản, dịch thuật, nghiên cứu”. Hội thảo quy tụ các nhà nghiên cứu, học giả cùng nhìn nhận, đánh giá một cách hệ thống diện mạo thư tịch Phật giáo Việt Nam, từ đó thúc đẩy công tác dịch thuật, nghiên cứu và đưa ra các phương thức bảo tồn hiệu quả đối tư liệu thư tịch Phật giáo. Đây đồng thời cũng là một trong những hoạt động chuyên môn thuộc chuỗi sự kiện kỷ niệm 10 năm thành lập Viện Trần Nhân Tông (01/9/2016 – 01/9/2026).
Tham dự hội thảo, có TS. Nguyễn Hải Trung, Thứ trưởng Bộ Dân tộc và Tôn giáo, Thành viên Hội đồng Cố vấn Dự án Kinh điển phương Đông; PGS.TS. Nguyễn Kim Sơn, Uỷ viên Trung ương Đảng khoá XIV, Phó Trưởng ban Chính sách chiến lược Trung ương, Chủ tịch Hội đồng Định hướng, hỗ trợ phát triển Viện Trần Nhân Tông, Trưởng ban Chủ nhiệm – Chủ tịch Hội đồng biên tập Dự án Kinh điển phương Đông;
Về phía Giáo hội Phật giáo Việt Nam, có sự tham gia của TT.TS. Thích Đức Thiện, Phó Chủ tịch, Tổng Thư ký Hội đồng Trị sự, Trưởng ban Phật giáo Quốc tế, Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Phó Trưởng ban Chủ nhiệm – Chủ tịch Hội đồng biên tập Dự án Kinh điển phương Đông; HT.TS. Thích Tâm Đức, Phó Viện trưởng thường trực Viện nghiên cứu Phật học Việt Nam; TT.TS. Thích Giác Hoàng, Phó Tổng thư ký Học viện Phật giáo Việt Nam tại TP. HCM, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phật học Việt Nam; cùng đông đảo quý Hoà thượng, Thượng toạ, tăng ni Giáo hội Phật giáo Việt Nam.
Về phía Viện Trần Tông có sự tham gia của PGS.TS. Nguyễn Trọng Điệp, Phó Viện trưởng Phụ trách Viện Trần Nhân Tông và PGS.TS. Dương Thị Thu Hà, Phó Viện trưởng Viện Trần Nhân Tông.
Cùng toàn thể Ban Lãnh đạo, chuyên gia Dự án Kinh điển phương Đông, cán bộ Viện Trần Nhân Tông và đông đảo các nhà khoa học.
Hội thảo quy tụ đội ngũ các nhà khoa học hàng đầu từ Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, Đại học Quốc gia Hà Nội, Đại học Quốc gia Hồ Chí Minh, Đại học Sư phạm Hà Nội, Đại học Fulbright Việt Nam,…
Phát biểu khai mạc Hội thảo, PGS.TS. Nguyễn Kim Sơn, Chủ tịch Hội đồng Định hướng, hỗ trợ phát triển Viện Trần Nhân Tông, Trưởng ban Chủ nhiệm – Chủ tịch Hội đồng biên tập Dự án Kinh điển phương Đông đã chia sẻ tầm nhìn chiến lược về sứ mệnh bảo tồn và phát huy giá trị kinh điển thông qua xây dựng thư mục, dịch thuật, nghiên cứu văn bản học và xuất bản các dịch phẩm có chất lượng học thuật. Để hiện thực hoá tầm nhìn này, Dự án đẩy mạnh số hoá, hiệu điểm văn bản Phật điển theo tiêu chuẩn Hán học quốc tế, góp phần hiện đại hoá di sản Hán Nôm Việt Nam. Đồng thời, Dự án tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin trong bảo tồn, nghiên cứu và khai thác tư liệu. Bên cạnh đó, Dự án không ngừng mở rộng mạng lưới học giả trong và ngoài nước thông qua các hoạt động học thuật và hợp tác nghiên cứu. Hội thảo lần này là một hoạt động có ý nghĩa đặc biệt của Dự án, tạo diễn đàn kết nối, trao đổi học thuật và thúc đẩy mạng lưới nghiên cứu điển tịch Phật giáo Việt Nam.
Phát biểu chào mừng Hội thảo, TT.TS. Thích Đức Thiện, Phó Chủ tịch, Tổng Thư ký Hội đồng Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam, thay mặt Ban Thường trực Hội đồng Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam đánh giá cao sáng kiến xây dựng Dự án Kinh điển phương Đông của Viện Trần Nhân Tông, ĐHQGHN; đặc biệt là việc dành một hợp phần riêng cho Phật điển Việt Nam thể hiện tầm nhìn đúng đắn trong việc khẳng định vị trí của di sản Phật giáo Việt Nam trong tổng thể di sản tri thức phương Đông. Giáo hội kỳ vọng Dự án sẽ trở thành một mô hình tiêu biểu kết hợp giữa nghiên cứu học thuật hiện đại và nhu cầu gìn giữ, phát huy giá trị di sản Phật giáo Việt Nam.
Đáp lại kỳ vọng của Giáo hội và những bậc thiện tâm, thiện tri thức đã đặt niềm tin vào Viện Trần Nhân Tông cũng như Dự án Kinh điển phương Đông, trong bài phát biểu chào mừng Hội thảo, PGS.TS. Nguyễn Trọng Điệp, Phó Viện trưởng Phụ trách Viện Trần Nhân Tông bày tỏ mong muốn tiếp tục phát huy vai trò, sứ mệnh là một địa chỉ nghiên cứu, dịch thuật, đào tạo, và kết nối học thuật, tư vấn chính sách văn hoá; đẩy mạnh các nghiên cứu cơ bản và liên ngành; đồng thời góp phần đưa những giá trị của Phật giáo Việt Nam, trong đó có kho tàng điển tịch quý báu nói riêng, đến với giới nghiên cứu, với xã hội và bạn bè quốc tế.
Hội thảo đã nhận được gần 70 tham luận góp phần nghiên cứu, làm rõ những giá trị của kho tàng điển tịch Việt Nam trên các phương diện: văn bản, dịch thuật, nghiên cứu, sưu tầm, bảo tồn và phát huy giá trị. Hội thảo đã lắng nghe và tiến hành thảo luận đối với 15 bài tham luận xoay quanh nhiều chủ đề đa dạng.
Trước hết, các tham luận khái quát hiện trạng tư liệu Phật giáo Hán Nôm hiện còn, cho thấy sự phong phú về cả số lượng và loại hình; đồng thời nhấn mạnh nhu cầu tiếp tục thống kê, sưu tầm, hệ thống hoá và xây dựng các tùng thư, thư mục về điển tịch Phật giáo Việt Nam.
Từ bức tranh tổng quan đó, các nghiên cứu đi sâu vào từng phương diện của văn bản: khảo sát lưu bản, đặc điểm chữ viết và ngôn ngữ, quan hệ giữa các dị bản, quá trình lưu truyền và biến đổi văn bản; phục dựng những phần khuyết thiếu; kết hợp kết quả khảo cổ học với đối chiếu tư liệu văn bản và các nguồn sử liệu để thiết lập giả thiết về địa điểm an trí xá lị của Phật hoàng Trần Nhân Tông, Nhị Tổ Pháp Loa,… Một số nghiên cứu về thể loại truyền đăng và các văn bia thời Trần cho thấy khả năng khai thác tư liệu văn bản học để bổ sung nhận thức về lịch sử truyền thừa, thiền sử và quá trình vận động của Phật giáo Việt Nam.
Một số nghiên cứu về hoạt động dịch thuật kinh sách từ chữ Hán sang chữ Quốc ngữ trong phong trào chấn hưng Phật giáo nửa đầu thế kỷ XX làm rõ vai trò của dịch thuật trong duy trì, truyền bá giáo lý và thích ứng với những biến đổi về ngôn ngữ, văn hoá.
Đối với những tác phẩm và nhóm văn bản cụ thể, các tham luận tiếp tục làm rõ nội dung, tư tưởng, cấu trúc và giá trị của nhiều loại hình tư liệu như khoa cúng Tổ, khoa nghi cầu mưa, mộc bản, văn bia, tranh Phật giáo và các trước tác luận giải. Những nghiên cứu này cho thấy điển tịch Phật giáo không chỉ chứa đựng giáo lý và lịch sử truyền thừa, mà còn phản ánh sự giao thoa giữa Phật giáo với Nho giáo, Đạo giáo, tín ngưỡng dân gian, văn hoá làng xã, nghệ thuật, âm nhạc và đời sống xã hội Việt Nam; cho phép nhận diện rõ hơn quá trình bản địa hoá, tiếp biến và sáng tạo của Phật giáo Việt Nam qua từng văn bản, từng tác giả và từng cộng đồng thực hành.
Thông qua những bài tham luận này, các học giả không chỉ giới thiệu nhiều tư liệu Phật giáo quý hiếm, mà còn đặt ra nhiều hướng tiếp cận mới đối với những tư liệu vốn đã quen thuộc, cho thấy dư địa tiềm năng trong việc khai thác giá trị từ kho tàng tư liệu Phật giáo Việt Nam.
Một số hình ảnh học giả trình bày tham luận tại Hội thảo:
