Sách mới - Khoa học và triết học Phật giáo tổng tập - Đạt Lai Lạt Ma

“Khoa Học Và Triết Học Phật Giáo Tổng Tập” là công trình quy mô lớn nhằm trình bày truyền thống tư tưởng Phật giáo Ấn Độ như hệ thống tri thức có khả năng khảo sát thực tại, nhận thức và kinh nghiệm nội tâm bằng luận lý chặt chẽ. Công trình do chính Đức Đạt Lai Lạt Ma XIV khởi xướng và giám sát suốt quá trình biên soạn, định hướng thực hiện theo tinh thần Nalanda, kết hợp khảo cứu văn bản cổ điển với phương pháp phân tích triết học hiện đại. Bộ sách dự kiến gồm 4 tập, tập đầu tập trung vào lĩnh vực khoa học, ba tập sau đi sâu vào tâm lý học, triết học Phật giáo và phi Phật giáo. Hiện đã hoàn thành 2 tập đầu.

Tập 1: Thế giới vật chất
Tập đầu "tập hợp những khám phá về khoa học và triết học của Phật giáo cổ đại về bản chất của thực tại", tập trung vào cách Phật giáo tiếp cận thực tại vật lý qua các khung phân tích như ngũ uẩn, xứ, giới, cùng các vấn đề về nhân duyên, thời gian, vũ trụ, sự sống và thai sinh. Nội dung cho thấy Phật học đã phát triển những mô hình lý giải thế giới dựa trên tiến trình sinh khởi có điều kiện, được nhận biết trong giới hạn của tri giác và tư duy.
Các đoạn trích từ A-tì-đạt-ma, Duy Thức, Trung Quán, cùng trước tác của Asaṅga, Vasubandhu, Nāgārjuna, Dignāga, Dharmakīrti minh họa rõ ràng truyền thống tư duy đặt trọng tâm vào cấu trúc nhận thức, thay cho giả định về bản chất cố định của vật chất. Thế giới được trình bày như tiến trình vận hành theo duyên khởi, khả tri trong tương quan giữa chủ thể nhận thức và đối tượng được nhận biết.

Tập 2: Tâm thức
Tập thứ hai đi sâu vào khoa học về tâm, lĩnh vực trung tâm của Phật học. Nội dung triển khai từ các phân loại tâm và thức, phân biệt tiến trình cảm giác và khái niệm, đến hệ thống tâm sở và các trạng thái tâm lý. Những phân tích này cho thấy Phật giáo đã xây dựng bản đồ tinh vi về đời sống nội tâm, gắn chặt với kinh nghiệm trực tiếp.
Phần trọng yếu trình bày lý thuyết tâm vi tế trong Kim Cang thừa, mối liên hệ giữa tâm, khí và mạch, cùng tiến trình tan rã của thân-tâm vào thời điểm cận tử. Song song đó, tập sách khảo sát nhận thức luận Phật giáo, các hình thức suy luận hợp lệ và vai trò của lý trí trong việc đạt đến tri kiến đúng đắn. Phần cuối mở ra cách hiểu thiền định như phương pháp huấn luyện tâm mang tính kiểm chứng nội tại.
Hai tập đầu đặt nền tảng cho việc tiếp cận Phật học như truyền thống triết học-khoa học hoàn chỉnh, trình bày hệ khái niệm, luận lý và kinh nghiệm quán chiếu của chính truyền thống. Các bài dẫn nhập của Thupten Jinpa giữ vai trò định hướng, giúp người đọc nắm rõ bối cảnh tư tưởng và mạch triển khai. Sách do Ni sư Nhật Hạnh dịch từ nguyên tác Tạng ngữ, có tham khảo dịch bản Anh và Hoa ngữ.