Biện Hộ Cho Trí Thức (Jean-Paul Sartre)

(…) Cầm cuốn sách mới nhất của NXB Hội Nhà Văn và công ty Sách Thật mới ấn hành nhân kỷ niệm 120 năm ngày sinh của Jean-Paul Sartre, triết gia quan trọng bậc nhất của thế kỷ XX, tựa đề: “Biện hộ cho trí thức”.

Xin tóm lược mấy ý về cuốn sách này của Thầy Bùi Văn Nam Sơn giới thiệu cùng hai dịch giả Phạm Anh Tuấn và Đinh Hồng Phúc.

Bùi Văn Nam Sơn: Chỉ với ngòi bút trong tay, người ấy để lại hơn 4000 trang “triết học thuần túy”, hơn 4000 trang tiểu sử – từ khi qua đời, sách của ông còn tiếp tục công bố nhiều hơn bao tác giả khác đang sống –, thêm hơn 2000 trang truyện ngắn, truyện dài, kịch, kịch bản phim, và vô số tiểu luận, lời tựa, thư từ, luận chiến. Những quán cà phê khi sinh thời ông ngồi – đọc, viết tại chỗ – được du khách trầm trồ, chỉ chỏ, thích thú hơn cả tháp Eiffel. Sức viết đã vậy, sức đọc cũng ghê gớm. Sách ông đầy những lưu ý, ám chỉ vô số tác giả, tác phẩm văn chương Pháp và triết học Đức. Bên cạnh những tham khảo minh nhiên về Descartes, Hegel, Marx, Husserl và Heidegger, còn thấy bóng dáng thường trực của Kant, Schopenhauer, Kierkegaard, Nietzsche, Freud, Alfred Adler, của Dilthey, Scheler, Jaspers, Bergson… Trong học thuật, khó định danh ông là gì: triết gia, sử gia, nhà xã hội học? Trong văn nghệ, là nhà viết tiểu luận, nhà văn, nhà báo, nhà diễn thuyết? Sartre hầu như thành thạo đủ mọi thể loại.

Chỉ có ngòi bút và cái lưỡi, con người ấy không sống trong tháp ngà và đã từng khiến De Gaulle, ông tướng và ông tổng thống đầy quyền uy của nước Pháp đương thời, tương truyền phải than trời: “Không ai có thể bắt nhốt một Voltaire!”. Bởi Sartre không “ngán” gì cả và không “ngán” ai cả. Người ta thấy ông có mặt trong những cuộc hội thảo, xuống đường, đứng phát truyền đơn giữa ngày tuyết lạnh khi tuổi đã cao. Ông bênh vực, ủng hộ và chống đối tất cả những gì lương tâm thấy cần, bất kể dị nghị và mâu thuẫn. Ông có “nỗi đam mê hiểu người”. Nói như Phan Huy Đường, ông còn có “nỗi đam mê làm người”. Không “hiểu” làm sao “làm”? “Hiểu” mà không “làm” thì hiểu làm gì?

Phạm Anh Tuấn: Cuốn sách tuy mỏng với chỉ ba bài diễn thuyết của Sartre nhưng vô cùng quan trọng trong sự nghiệp của Sartre. Và với chúng ta, thì tôi nghĩ nó cũng quan trọng không kém khi đọc lại định nghĩa của Sartre: “Thế nào là người trí thức”- Đó không phải là một danh hiệu như bác sĩ, kỹ sư, nhà giáo… v.v. mang chức năng xã hội. Người trí thức, theo Sartre, đầu tiên phải là người biết tự tra vấn. Tôi còn nhớ câu rất hay của giáo sư Cao Huy Thuần đã dùng từ “người xớ rớ uyên thâm” để chỉ cho trí thức. Và giáo sư cũng đã nói về Sartre định nghĩa trí thức thế nào rất hay (*).

Cuốn sách được xuất bản ở Việt Nam chuẩn bị một năm mới hoàn tất kịp kỷ niệm 120 năm ngày sinh của ông. Mừng hơn nữa khi thầy Bùi Văn Nam Sơn nhận lời viết giới thiệu cho cuốn sách với độ dài gần bằng một bài diễn thuyết của Sartre.

Đinh Hồng Phúc: Tôi là người dịch sách nên xin được không nói gì thêm. Nếu cần xin cứ đọc “Biện hộ cho trí thức” thì sẽ hiểu rõ hơn về Sartre và những người cùng thời của ông.

***

Quay trở lại với cuốn sách, tôi xin gởi một vài chú thích dưới đây.

*Thứ nhất, xin trích đoạn của giáo sư Cao Huy Thuần diễn giải về trí thức, theo Sartre như sau:

“Tôi sẽ bắt đầu với ông Sartre thân mến của chúng tôi thời trai trẻ, nhưng chuyện tôi muốn nói với anh không phải là tư tưởng của Sartre. Tôi bắt đầu với ông ấy vì tôi thấy anh loay hoay hoài từ hơn mười năm nay với cái gì đó ở trong đầu, và Sartre chính là người điểm đúng vào cái huyệt loay hoay đó của trí thức. Trí thức, đối với Sartre, không phải là tất cả những người làm lao động trí óc. Một người nghiên cứu trên hạt nhân để cho nổ ra trái bom nguyên tử càng lúc càng tinh vi, người đó, ông gọi là bác học. Cũng nhà bác học đó, khi ý thức được cái khí giới giết người ghê gớm ông nắm trong tay, đứng lên hô hào chống bom nguyên tử, lúc đó ông ấy là trí thức. Không phải người chuyên viên nào cũng là trí thức, nhưng trí thức là từ trong đám chuyên viên mà ra. Nơi mỗi chuyên viên, có thể một người trí thức đang nẩy mầm. Sartre định nghĩa: trí thức là người làm những việc chẳng ăn nhậu gì đến họ, “s’occupe de ce qui ne le regarde pas”. Kỹ sư thì không lo xây cầu, thầy thuốc thì không lo khám bệnh, kinh tế gia thì không lo cộng trừ nhân chia với cái thống kê. Tại sao họ xớ rớ vào những chuyện không liên quan gì đến họ như vậy? Sartre giả vờ ngụy biện trả lời: tại vì họ xớ rớ vào chính chuyện của họ. Chuyện không phải của họ mà họ thấy là của họ. Cái thấy đó làm họ trở thành trí thức”. (Trích từ bài “Thư gởi anh Diệu” – nguồn: https://vanviet.info/tu-lieu/thu-goi-anh-dieu/)

*Thứ hai, để mở ra một phần trong cuốn sách, nhằm giới thiệu đến bạn đọc, tôi xin trích đoạn “Bài diễn thuyết thứ ba” với tựa: Nhà văn có phải là một trí thức không? do dịch giả Đinh Hồng Phúc chuyển ngữ:

“Chúng ta đã định nghĩa tình thế của người trí thức là mâu thuẫn nội tại giữa tri thức thực hành (chân lý, tính phổ quát) và ý hệ (chủ nghĩa đặc thù). Định nghĩa này có thể áp dụng cho giáo viên, nhà khoa học, bác sĩ… nhưng nếu theo tiêu chí ấy thì nhà văn có phải là một trí thức không? Một mặt, ta có thể thấy ở nhà văn hầu hết các đặc điểm cơ bản của trí thức. Nhưng mặt khác, thoạt tiên, dường như hoạt động xã hội của nhà văn với tư cách là một “người sáng tạo” không nhằm vào việc phổ quát hóa tri thức thực hành. Nếu có thể cho cái đẹp là một cách thức đặc biệt để vén mở chân lý, thì yếu tố phản kháng trong một tác phẩm hay dường như rất hạn chế, thậm chí theo một cách nào đó, tỉ lệ nghịch với vẻ đẹp của nó. Đặc biệt, những nhà văn xuất sắc (như Mistral) dường như vẫn có thể dựa vào truyền thống và chủ nghĩa đặc thù về mặt ý hệ. Họ cũng có thể phản đối sự phát triển của lý thuyết (vì lý thuyết này diễn giải thế giới xã hội và vị trí của họ trong thế giới đó), nhân danh sự sống trải (trải nghiệm cá nhân) hoặc chủ nghĩa chủ quan tuyệt đối (sự sùng bái cái Tôi, như Barrès và hình tượng kẻ thù của ông ta: những kẻ man di, các kỹ sư – trong tiểu thuyết “Le jardin de Bérénice”)”

Tất nhiên tôi không thể trích thêm cho hết đoạn nói về vấn đề cách thế của một nhà văn khi được gọi là trí thức là như thế nào bởi vì đến đây là giới hạn của việc tôn trọng bản quyền sách. Vì vậy, tôi cho rằng nếu các bạn quan tâm đến sự tra vấn và dấn thân của một người trí thức, thì không thể không đọc cuốn sách này.

Vài dòng ngắn so với người thực đọc mà dài với người lướt màn hình, tôi trân trọng gởi đến các bạn lời giới thiệu về cuốn sách vô cùng quan trọng này của những ai quan tâm đến triết gia J.P. Sartre và những suy tư của ông về thời cuộc gắn liền với sử tính của từng thân phận con người.

Và các bạn đừng quên, chỉ có con người mới có sử tính.

Ngân Hà
Sài Gòn, ngày 6/10/2025

Biện Hộ Cho Trí Thức – Ba bài diễn thuyết của Jean-Paul Sartre tại Nhật Bản, 1966

Bùi Văn Nam Sơn giới thiệu. Phạm Anh Tuấn và Đinh Hồng Phúc dịch.

Nhà xuất bản Hội Nhà Văn và công ty Sách Thật ấn hành tháng 10/2025

Sách dày 234 trang, khổ 12,5 x 20,5 – bìa cứng, giấy ngà, chữ vừa dễ đọc.